Türkiye’nin Coğrafi Yapısı

Türkiye'nin Coğrafi Yapısı

Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarının bir kısmı üzerine kurulmuş yeni bir devlettir , Kuzey yarı kürede 36◦-42◦ enlemleri ile 26◦-45◦ doğu boylamları arasında yer almaktadır. Türkiye’nin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1,132 metredir, en alçak noktası 0 metreyle akdeniz, en yüksek noktası ise 5137 metreyle Ağrı dağlarıdır (Güngördü, 2017: 7).

Türkiye topraklarının %3 lük az bir kısmı Güneydoğu Avrupa’da geri kalan kısmı da Asya’nın güneybatısında yer almaktadır, boğazın batısındaki topraklar coğrafi olarak Avrupa kıtasında, doğusunda kalan kısmı da Asya kıtasında bulunmaktadır (‘Turkey’, CIA The World Fact Book). Türkiye’nin Kuzeye doğru en çok sokulmuş kısmı olan Sinop yarımadasında İnceburun, 42◦ 06 kuzey enleminde bulunur. En güney ucu ise Hatay ilinin Beysun köyü güneyinden geçen 35◦ si kuzey enlemidir (Güngördü, 2017: 7). Türkiye’nin batıya doğru en çok ilerlemiş olan kısmı Gökçeada ile Trakya’da Enez ve Anadolu’da Baba burnudur. Gökçeada’daki Avlaka burnu 25◦40 doğu boylamındadır. Enez ve Baba burnu ise 26◦ doğu boylamına kadar sokulmuştur. Türkiye’nin en doğu uç noktası Türkiye – İran – Nahcivan kavşak noktasında 44◦48 doğu boylamındadır (Güngördü, 2017: 1).

Özel konum bakımından, Türkiye Eski dünya kıtalarının hemen hemen geometrik merkezindedir. Doğuda Asya kıtasına, kuzeybatıda da Trakya yarımadası ile Avrupa kıtasına bağlanmıştır. Akdeniz ve onun kolları olan Ege, Marmara ve Karadeniz Türkiye topraklarını çepeçevre kuşatmaktadır ve bu denizler Cebelitarık boğazı ile Atlas Okyanusuna açılmaktadır (Güngördü, 2017: 3).

Türkiye özel konum yönünden NATO ülkeleri, Orta Doğu ülkeleri, Balkan ülkeleri ve Kafkas ülkeleri arasındaki 814.578 km2 alan üzerinde yer alır (Güngördü, 2017: 6). Türkiye’nin sınırları 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Barış Anlaşması ile çizilmiş ve daha sonra yapılan birtakım anlaşmalar ile kesin şeklini almıştır. Türkiye sınırlarının toplam uzunluğu 10.353 km olup bunun 2875 km kısmı kara sınırlarıdır geri kalanı ise deniz kıyı sınırlarıdır.

Türkiye’nin en uzun kara sınırı 2403 km ile Asya topraklarında yer almaktadır. Avrupa Kıtasındaki kara sınırlarının toplam uzunluğu 472 km olarak bilinmektedir (Güngördü, 2017: 7). Türkiye’nin kuzeydoğuda Gürcistan ile 276 km, Ermenistan ile 325 km ve Nahcivan (Azerbaycan) ile 18 km kara sınırı bulunmaktadır. Doğuda İran ile 529 km kara sınırına sahip olan Türkiye’nin güneydoğuda Irak ile 378 km, güneyde ise Suriye ile 877 km kara sınırı bulunmaktadır. Batıda Bulgaristan ile 269 km, Yunanistan ile 203 km kara sınırı bulunmaktadır (Güngördü, 2017: 7).
Türkiye’nin toplam 81 ili vardır, başkenti Ankara’dır. Diğer iller ise sırasıyla Adana, Adiyaman, Afyonkarahisar, Agri, Aksaray, Amasya, Antalya, Ardahan, Artvin, Aydin, Balikesir, Bartin, Batman, Bayburt, Bilecik, Bingol, Bitlis, Bolu, Burdur, Bursa, Canakkale, Cankiri, Corum, Denizli, Diyarbakir, Duzce, Edirne, Elazig, Erzincan, Erzurum, Eskisehir, Gaziantep, Giresun, Gumushane, Hakkari, Hatay, Igdir, Isparta, Istanbul, Izmir (Smyrna), Kahramanmaras, Karabuk, Karaman, Kars, Kastamonu, Kayseri, Kilis, Kirikkale, Kirklareli, Kirsehir, Kocaeli, Konya, Kutahya, Malatya, Manisa, Mardin, Mersin, Mugla, Mus, Nevsehir, Nigde, Ordu, Osmaniye, Rize, Sakarya, Samsun, Sanliurfa, Siirt, Sinop, Sirnak, Sivas, Tekirdag, Tokat, Trabzon (Trebizond), Tunceli, Usak, Van, Yalova, Yozgat, Zonguldak’tan ibarettir (‘Turkey’, CIA The World Fact Book).
Türkiye coğrafi özellikleri açısından Karadeniz Bölgesi, Akdeniz Bölgesi, Doğu Anadolu Bölgesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi, İç Anadolu Bölgesi, Ege Bölgesi ve Marmara Bölgesi olmak üzere yedi bölgeden oluşmaktadır. Türkiye topraklarının hemen hepsi sıra dağları ve bu dağların arasında şekillenmiş düzlükler ve ovalardan oluşmaktadır (Güngördü, 2017: 18-25). Türkiye oldukça uzun deniz kıyılarına sahip bir ülkedir. Kıyıların toplam uzunluğu 3500 kilometreyi, girinti ve çıkıntıları da hesaba katılırsa 7100 kilometreyi bulur. Adalarla birlikte bu kıyıların toplam uzunluğu 8200 km’dir. Türkiye kıyılarını Karadeniz, Marmara, Boğazlar, Ege ve Akdeniz sarmaktadır (Güngördü, 2017: 25).

Türkiye, kuzey yarıkürenin orta iklim kuşağında yer almış olmakla beraber Türkiye’nin her tarafında iklim aynı değildir. Türkiye’nin kıyı ve kıyı yakınlarında bulunan bölgelerinde denizlerden esen rüzgarların önemli etkileri gözükür. Bunlar hem yağmur getirirler hem de yazın buralarda sıcaklık derecelerinin fazla yükselmesine ve kışın fazla düşmesine mâni olurlar. Karadeniz ve Akdeniz kıyılarına paralel olarak uzanan sıradağların denize bakan tarafları çok yağış aldıkları halde, içe bakan yamaçlar ve iç bölgeler hem kuraktırlar hem de oldukça sert bir kara iklimi karakteri gösterir (Güngördü, 2017: 33). Yazın en sıcak ay (temmuz) da Akdeniz ve Ege kıyılarında sıcaklık ortalamaları 270-28o, Marmara ve Karadeniz kıyılarında 21o-23o olarak kaydedilmektedir. Türkiye’nin deniz etkilerinden mahrum olan iç bölgelerinde yazın sıcaklık ortalamaları 32o olabiliyor (Güngördü, 2017: 35). Kışın en soğuk ay (Ocak) da denizlerin etkisiyle fazla soğumayan kıyı bölgeler ile çok soğuyan iç bölgeler arasında kışın sıcaklık ortalamaları bakımından önemli farklar görülür. Akdeniz kıyılarında kışın adeta serin bir bahar havası hissedilir (ortalama 8o-12o), Ege ve Karadeniz kıyılarında sıcaklık pek fazla düşmez (ortalama 5,5o-7o). İç Anadolu’da kış sıcaklık ortalamaları çok yerde sıfırın altındadır (Güngördü, 2017: 36-37).
Türkiye topraklarının 49.7% si tarımsal alan, 14.9% u ormanlık alandır ve bunların dışındaki alanlar 35.4% olarak bilinmektedir. Tarımsal alanda bulunan ekilebilir arazının payı 26.7%, kalıcı ürünlerin payı 4%, daimî meraların payı da 19% dur (‘Turkey’, CIA The World Fact Book).
Türkiye kömür, demir cevheri, bakır, krom, antimon, cıva, altın, barit, borat, selisti (stronsiyum), zımpara, feldspat, kireçtaşı, manyezit, mermer, perlit, ponza, piritler (kükürt), kil, ekilebilir arazi ve hidroelektrik gibi doğal zenginliklere sahip bir ülkedir (‘Turkey’, CIA The World Fact Book). Türkiye Cumhuriyeti Devletinin para birimi Türk Lirası’dır.

Kaynakça:

  1. Ersin GÜNGÖRDÜ. 2017. Türkiye’nin Coğrafyası. AKARA: Gazi Kitapevi
  2. The World Factbook, Turkiye